Aconitum heterophyllum (Ativisha) | ଅତିବିଷା ଗଛର ପରିଚୟ ଓ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ | Medicinal Uses

Aconitum heterophyllum medicinal uses 

 ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଏପରି କିଛି ଗଛ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ ଶୁଣିଲେ ଭୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ। ଆଜି ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଏପରି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହିମାଳୟର ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ 'Aconitum heterophyllum' ବିଷୟରେ, ଯାହାକୁ ଆୟୁର୍ବେଦରେ 'ଅତିବିଷା' (Ativisha) ବା 'ଅତୀଶ' (Atees) କୁହାଯାଏ।

ଏହି ନାଁରେ 'ବିଷା' ଶବ୍ଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସାଧାରଣତଃ 'Aconitum' ଜାତିର ଅନ୍ୟ ବିଷାକ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କମ୍ ବିଷାକ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା, ଏବଂ ଏହାର ଚେରକୁ ଅନେକ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଉଦ୍ଭିଦର ପରିଚୟ (Botanical Identity)

Aconitum heterophyllum' ହେଉଛି Ranunculaceae ପରିବାରର ଏକ ସଦସ୍ୟ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟର ୨,୫୦୦ ରୁ ୪,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖାଯାଏ।

 * ଶାରୀରିକ ଲକ୍ଷଣ (Morphology): ଏହା ଏକ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଉଦ୍ଭିଦ। ଏହାର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆକାର ଏବଂ ଆକୃତିରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ (ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଏହାର ନାମ 'heterophyllum' ବା 'ଭିନ୍ନ ପତ୍ର')।

 * ଫୁଲ: ଏହାର ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ସବୁଜ-ଧଳା ବା ହାଲୁକା ନୀଳ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ।

 * ଔଷଧୀୟ ଅଂଶ (Medicinal Part): ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ଶୁଖିଲା କନ୍ଦମୂଳ (Dried Tuberous Roots)। ଏହି ଚେର ସାଧାରଣତଃ ଟାଣ, ବାହାର ପଟୁ ମାଟିଆ କିମ୍ବା ଧୂସର ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସ୍ୱାଦରେ ତିକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

 * ରାସାୟନିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Chemical Composition): ଏଥିରେ ଆଟିସିନ୍ (Atisine) ଭଳି ଡାଇଟର୍ପେନ୍ ଆଲକାଲଏଡ୍ (Diterpene Alkaloids) ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଥାଏ, ଯାହା ଏହାର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।

ଔଷଧୀୟ ଉପଯୋଗ (Medicinal Uses)

(ଦୃଶ୍ୟ: ଜ୍ୱର, ଝାଡ଼ା, ଏବଂ ହଜମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ଦେଖାନ୍ତୁ।)

ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଉନାନି ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତିରେ ଅତିବିଷାକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନେକ ଔଷଧ, ଯେପରିକି 'ବାଳଚତୁର୍ଭଦ୍ର ଚୂର୍ଣ୍ଣ' (Balchaturbhadra Churna) ରେ ଏହା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

 * ଜ୍ୱର ଏବଂ ଶୀତଳତା (Antipyretic & Cooling):

   * ଅତିବିଷା ସ୍ୱାଦରେ ତିକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରେ ଶୀତଳ। ଏହାକୁ ଜ୍ୱର, ବିଶେଷ କରି ମ୍ୟାଲେରିଆ ଭଳି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଆସୁଥିବା ଜ୍ୱର (Periodic Fevers) ର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ପିତ୍ତ ଦୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

 * ଝାଡ଼ା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Anti-diarrheal):

   * ଏହାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି ଝାଡ଼ା (Diarrhoea), ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ। ଏହା ଆନ୍ତ୍ରିକ ଗତିକୁ (Intestinal Motility) ହ୍ରାସ କରି ଶୋଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇ ଝାଡ଼ାକୁ ଶୁଖିଲା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

 * ହଜମ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବାନ୍ତି (Digestive & Anti-emetic):

   * ଏହା ହଜମ ଶକ୍ତିକୁ ଠିକ୍ ରଖେ, ବାନ୍ତି (Vomiting) ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ପେଟ ଫୁଲିବା ବା ବାୟୁ ସମସ୍ୟା (Anti-flatulent/Carminative)କୁ ଦୂର କରିଥାଏ।

 * ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଭ (Other Benefits):

   * ଶ୍ୱାସନଳୀ ସଂକ୍ରମଣ (Respiratory Infections) ଏବଂ କାଶ ପାଇଁ କଫ ନିଷ୍କାସକ (Expectorant) ଭାବରେ କାମ କରେ।

   * ଯକୃତର ସୁରକ୍ଷା (Hepatoprotective) କରିଥାଏ।

   * ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ପ୍ରଦାହ (Analgesic and Anti-inflammatory) ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତର୍କତା ଏବଂ ଶେଷ (Caution & Conclusion)

 ବନ୍ଧୁଗଣ, 'Aconitum heterophyllum' ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ମନେ ରଖିବେ।

 ସତର୍କତା! 'Aconitum' ଜାତିର ଅଧିକାଂଶ ଉଦ୍ଭିଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାକ୍ତ। ଯଦିଓ ଅତିବିଷା (A. heterophyllum) 

ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ତୁଳନାରେ କମ୍ ବିଷାକ୍ତ, ତଥାପି ଏହାକୁ କେବେହେଲେ ଡାକ୍ତର ବା ଯୋଗ୍ୟ ଆୟୁର୍ବେଦ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ବିନା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ବଜାରରେ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରମାଣିତ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଔଷଧର ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହାର ବିଷାକ୍ତତାକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ଶୋଧନ (detoxification) କରାଯାଇଥାଏ।